Te pikinga o te kukūtanga o te mākete mō ngā rauemi ahuwhenua: Ka pēhea ngā hua o te whaihua me ngā tūpono monopoli e hanga anō ai i te pūnaha kai o te ao

Kupu Whakataki

I roto i ngā tau tekau kua hipa, kua kite te mākete o ngā whakaurunga ahuwhenua o te ao i tētahi tino panonitanga o te āhua. Mai i ngā kākano ki ngā tongi, tae atu ki te tukatuka kararehe, kua riro i ētahi kamupene nunui ruarua te nuinga o te mākete mā te whakakotahitanga me ngā painga hangarau. E ai ki te pūrongo a te American Enterprise Institute (AEI) i whakaputaina i te Hanuere 2026, “Te Whakakotahitanga o te Mākete i te Ahumahi Ahuwhenua”, ko tēnei ia o te whakakotahitanga he mea māori i ahu mai i te ōhanga whānui, engari kua puta he āwangawanga nui a ngā kaihanga kaupapahere me ngā kaipāmu mō te kore taurite o te mana mākete. I tēnei wā e piki haere ana te hangarau ahuwhenua hei tino take mō te haumaru kai, he mea tino nui ake i ngā wā katoa te mārama ki te pānga o tēnei ia ki te whakaputanga, ki te pakari o te mekameka tuku, me te āhua o te hokohoko o te ao.

Ko ngā whakaurunga kei te mana o ētahi kamupene nunui ruarua

Te ahumahi kākano: E toru ngā tino kaitākaro, ā, ko te taonga mātauranga te mea hanga pā

E whakaatu ana te pūrongo, ko te mākete o ngā kākano māra nui o Amerika i tēnei wā e ārahi ana e ētahi kamupene e toru: Bayer (Bayer), Corteva (Corteva), me Syngenta (Syngenta). Ehara i te mea i puta wawe tēnei āhua. I ngā wā o mua, he maha ngā momo kākano i whakatipuria e ngā umanga tūmatanui (pērā i ngā whare wānanga whakawhiwhi whenua), ā, he maha ngā wā ka pupuri tonu ngā kaipāmu i a rātou anō hei kākano. Ahakoa i whakawhiwhia e te Ture Tiaki i ngā Momo Tipu o ngā tau 1970 ētahi whakamarumaru mō ngā momo motuhake, i taea tonu e ngā kaipāmu te pupuri i ngā kākano mō ō rātou ake. Ko te tino take o te hurihanga ko te hokohoko o te hangarau kākano whakahurangi (GM) – nā te whakakotahitanga o ngā mana whakamana hangarau koiora me ngā tiwhikete tiaki momo tipu, i taea ai e ngā kamupene kākano te mau mākete mā te taonga mātauranga.

I te tau 2018, ko te hokonga a Bayer i a Monsanto, me te wehenga o Corteva i muri i te whakakotahitanga o Dow me DuPont, i whakatakoto tika i te hanganga mākete o nāianei. E ai ki te pūrongo, i āta tirohia ēnei whakakotahitanga katoa mō ngā pānga whakataetae kore, engari i te mutunga i whakaaetia mā te wehe rawa me ērā atu tikanga. He mea nui kia mōhio, ko te āhuatanga o ngā kākano ranu (kāore e taea te tuku iho pūmau) ko te tikanga me hoko anō ngā kaipāmu i ia tau, nā reira ka pakari ake te tūnga mākete o ngā kamupene kākano.

Te ahumahi tongi: Te whakakotahitanga i raro i te piki me te heke o ngā utu me te whakawhirinaki ki te kawemai

Ko te tongi tētahi atu tino whakaurunga mō te mahi ahuwhenua. E ai ki ngā raraunga a te pūrongo, i te wā mai i te Kohitātea 2020 ki te Paenga-whāwhā 2022, i piki nui ngā utu o ngā tongi matua e toru – hauota, pākati, me te konupūmā (N, P, K) – mā te 250-300%, ko ngā take o muri ko te pikinga o te utu hau māori, ko ngā here kawemai a ngā kaiwhakarato matua pērā i Haina, ko te whakaoranga o te tono i muri i te mate urutā, me te pānga o te pakanga o Rūhia me Ukarene ki ngā kawemai. Ahakoa kua heke ētahi o ngā utu mai i taua wā, he nui tonu ake i te taumata o te tau 2020.

He tino whakakotahi te mākete tongi hauota o Amerika, ko ngā kamupene e whā o mua i riro i a rātou te 77% o te mākete, ā, kua heke te tokomaha o ngā kaihanga haukini (ammonia) o te motu mai i te 40 neke atu i te mutunga o ngā tau 1980 ki te iti iho i te 10 ināianei. Ko te tongi konupūmā (potash) i tata whakawhirinaki katoa ki te kawemai, ko Kānata me Rūhia ngā puna matua. Ko te kawemai o te pākati me te hauota e herea ana e ngā taake anti-dumping me ngā taake whakatārea. E tohu ana te pūrongo, kua piki te taake toharite o Amerika mō ngā tongi kawemai mai i te iti iho i te 1% ki te 5.3%, ā, ko tēnei panonitanga kāore e kore ka piki ake anō ngā utu whakaputa a ngā kaipāmu.

Te ahumahi tukatuka kararehe: Te panonitanga hangarau kei muri i te whakakotahitanga nui Ko te whakakao o ngā kamupene e whā i te mākete tukatuka mīti kau, mīti poaka, mīti heihei me mīti korukoru o Amerika kei runga rawa, otirā neke atu i te 80 ōrau mō te tukatuka kau whakamōmona. Engari e whakapūmau ana te pūrongo, kāore tēnei whakakao i tino piki ake i roto i ngā tau e rua tekau kua pahure ake nei — ko te āhua o nāianei he hua nō ngā ngaru hokonga o te tekau tau atu i 1980. Ko te whakakotahitanga o te mahi patu me te tukatuka i haere tahi me ngā auahatanga hangarau nunui: te whakanui ake i te rahi o ngā wheketere, te whakatikatika anō i ngā tukanga tukatuka kararehe katoa, me te horahia o te ahuwhenua kirimana. I roto i te ahumahi poaka me te heihei, ko te tauira 'kaiwhakakotahi' te mea matua — nā te kaiwhakatukatuka ngā kararehe, mā te pāmu te kaimahi me te whakahaere, ā, kua tino rerekē te hanganga o te mekameka tuku.

Te raruraru o te whaihua me te tūraru

Ko te whakamārama ōhanga o te whakakao mākete ehara i te mea he rua noa iho ngā taha. I tētahi taha, kei ngā wāhanga katoa o te ahuwhenua ngā painga ōhanga o te rahi — ka taea e ngā umanga nunui te hora i ngā utu pūmau tiketike ki ngā putanga teitei ake, kia pai ake ai te whaihua katoa. E whakahua ana te pūrongo i te whakatau a te tohunga ōhanga a Richard J. Sexton: he iti noa te pānga tūturu o te mana mākete i roto i te tukatuka mīti, ā, ko ngā panonitanga hanganga ka tūpono ake hei pānga pai ki te whaihua, ki ngā utu kaihoko me ngā utu kararehe. I tētahi atu taha, ahakoa kāore he mahi whakatakoto whakaaro ture-kore, ka taea tonu e ētahi umanga torutoru, mā te kaha o tō rātou tūranga mākete anake, te whakaara ake i ngā utu hoko, te whakaheke i ngā utu hoko mai, hei kino i te oranga o ngā kaipāmu me ngā kaihoko.

He kaha te urupare a te hunga kaupapa here o Amerika ki tēnei. I kī te Senatora Chuck Grassley, kāore he tino kōwhiringa mā ngā kaipāmu i roto i te ahumahi kākano me te tongotongo, me te aha atu, he utu tika. I te Noema 2025, i whakahau te Perehitini Trump ki te Tari Ture kia whakatewhatewha i ngā mahi whakatakoto utu i roto i te ahumahi tukatuka mīti, i whakaaro ia, 'ko ētahi kaiwhakatukatuka mīti nunui torutoru kei te kōpē i ngā kaipāmu kau o Amerika, kei te whakaheke i te rahi o ngā kahui, ā, kei te whakaara ake i ngā utu o ngā toa hokomaha'. E tohu ana ēnei kaupapa, kua eke te take whakakao ki tua atu i te matapaki ōhanga noa, kua waiho hei aronga matua o te mahi tōrangapū.

Ngā pānga ahumahi: te tauhohenga mekameka mai i te pāmu ki te tēpu

Te hoari mata-rua o te whaihua ahuwhenua

Mai i te taha pai, ko ngā umanga whakakao ka nui ake te whakapau i ngā rauemi rangahau me te whanaketanga, hei āki i ngā auahatanga hangarau mō ngā kākano me ngā hua matū ahuwhenua. Ko ngā kāmuihi pērā i a Bayer me Corteva, nā te nui o ā rātou moni i whakapau ki te whakawhiti ira, ki te whakatika ira, me ngā papahanga ahuwhenua matihiko, tērā pea ka tere ake te whakatinanatanga o ngā hangarau ahuwhenua tika. Heoi, inā ka whakahaerehia e ētahi kaiwhakarato torutoru, ka herea te tere me te tika o te horahanga hangarau — ko te kīa, mehemea ka taea e ngā kaipāmu iti me ngā kaipāmu waenga te utu i ēnei utu taapiri hangarau, koia te tohu mēnā ka whai hua te whaihua mō te katoa.

Te pakari o te mekameka tuku me te haumaru kai

Ko te whakakao o te mākete tongotongo, kua tāpiria ki ngā rū tōrangapū matawhenua, kua whakapuakina te ngoikore o te mekameka tuku o te ao. Kei te tata ki te 95 ōrau o te potash o Amerika e whakawhirinaki ana ki te kawemai, ā, ko Kānata me Rūhia te mana nui, ko te tikanga, ko ngā rerekētanga iti o te kaupapa here hokohoko me te whanaungatanga tāwāhi ka puta he rerekētanga utu mō ngā hua ahuwhenua. Mō ngā whenua kawemai kai, ko tēnei whakawhirinakitanga te tikanga he nui ake te tūraru o waho. I te wā anō, mā te tino whakakao o te ahumahi kararehe ka nui ake te pānga o ngā mate urutā me ngā aukatinga hokohoko, e pā ai ki te pūmau o te tuku mīti.

Te kaha whiriwhiri utu o ngā kaipāmu me ngā tikanga whakahaere pāmu### Te kaha whiriwhiri a ngā kaipāmu me te tikanga whakahaere pāmu

I roto i te hoko kākano me te tongatonga, kua iti haere ngā kōwhiringa e wātea ana ki ngā kaipāmu. Ahakoa nā te horapa o te ahuwhenua kirimana i whakapūmau te mekameka tuku, kua ngaro haere i ngā kaipāmu motuhake te mana whakatau i ā rātou ake utu. Mā tēnei tikanga e heke iho ai ngā utu hokohoko, engari ka kaha ake pea te koretake o ngā whiwhinga moni — ko ngā pāmu iti i te nuinga o te wā, he uaua ki te whakatutuki i ngā here o te kirimana a te kaiwhakakotahi, nō reira ka peia rātou kia whakamutu, kia huri rānei i te mahi.

Te āhua o te hokohoko ā-ao me ngā kaupapa here tāke

Kua noho te tāke hei tāupe anō e pā ana ki te mākete o ngā rawa whakauru ahuwhenua. Ko te whakatumatuma a te United States ki te tāke atu i ngā tongatonga o Kanata, me te whakatinana i ngā mahi ārai hokohoko iti mō ngā tongatonga o ngā whenua maha, ko te pūtake tuatahi he tiaki i ā rātou ake ahumahi, engari i eke ake ai te utu o ngā rawa whakauru ā-roto. E ai ki te pūrongo, ka akiaki pea ēnei kaupapa here i ngā kaipāmu o Amerika kia whakataetae ā-ao me te nui ake o ngā utu, ā, ka pēhia ai te kaha whakataetae o ā rātou hokohoko atu. Ā-ao noa atu, ko ēnei momo tukurua hokohoko e akiaki ana i ngā whenua kia arotake anō i te nui o ā rātou ake rawa whakauru ahuwhenua e whakawhiwhia ai rātou i a rātou anō.

Ngā Tirohanga ā-Mua: Ngā ia matua mō ngā tau 3–5 e heke mai

Ka neke pea te aronga o ngā haumitanga hangarau ahuwhenua mai i te hoko kānga ki te rangahau whanaketanga ā-roto

I te kaha haere o ngā tirotirohanga ārai whakamono, ka nui ake ngā ārai mō ngā hoko kānga whakapae e ārahia ana e ngā kamupene nui matū ahuwhenua. I ngā tau 3–5 e heke mai, ka anga atu pea ngā moni whakangao ki te rangahau whanaketanga ā-roto me te mahi tahi me ngā pakihi tīmata, inā koa i ngā wāhanga o te AI ahuwhenua, te whakarerekē ira, me ngā rauropi koiora. Ahakoa te nui o te whakakotahitanga o te mākete, mā te tere o te huri haere o te hangarau e ārai ai kia kore tētahi kamupene kotahi e noho whakamono pūmau.

Ko te aunoatanga ahuwhenua me te pūmua whakakapi e huri ana i te tuku mīti

Mā te kore rawaka o ngā kaimahi me te taumaha o ngā utu e tere ake ai te aunoatanga o te tukanga whakatika mīti, ā, ko ngā kaiwhakakotahi nui ka tū tonu pea ki te whakamahi i ngā pūnaha wehewehe karetao me ngā pūnaha whakahaere taonga mōhio. I taua wā anō, mā te aranga ake o te mīti whakatipu pūtau me te pūmua take tipu ka whakaiti pea i te kaha whiriwhiri o ngā kaiwhakatika mīti tūturu i te taha o te hiahia. Ahakoa kāore anō ēnei hangarau kia tino pakari mō te mahi arumoni, i te wā roa, mā te kanorau o te pūnaha kai e ārai i te tūpono o te whakakotahitanga.

Te hurihanga kākāriki o te umanga tongatonga me te whakanaunga ā-rohe o te mekameka tuku

I raro i te āki a te whakaiti i ngā tukunga me te tōrangapū ā-rohe, ka nui ake te aro o ngā whenua ki te mahi tongatonga toitū. Ko ngā hangarau tongatonga hauota waro-iti pērā i te haukini kākāriki ka whiwhi pea i ngā pūtea tautoko a ngā kaupapa here, ā, ko te whakanaunga ā-rohe o te mekameka tuku ka noho hei kōwhiringa rautaki. Heoi, e ai ki ngā raraunga i te pūrongo, kāore e taea e te United States te karo i te whakawhirinaki ki te tongatonga pāhare mai i tāwāhi i roto i te wā poto, ki te kore e puta he kitenga hou i te torotoro whenua — ko te kōrero whakatoi a te pūrongo, “kāore e taea e te Perehitini te waihanga i ngā putunga pāhare mā te whakahau whakahaere.”

Ko ngā papahoroitanga raraunga ahuwhenua e kaha ake ai te totohe mō te rangatiratanga o ngā raraunga

Ko ngā kaimātai kākano me ngā tongatonga kei te toro atu i ā rātou mahi ki ngā papahoroitanga raraunga ahuwhenua, e tuku ana i ngā tohutohu whāngai hua tika, mā ngā raraunga pūoko me ngā āraiāti. Mā tēnei here raraunga e mau tonu ai ngā kaipāmu, kia uaua ai te whakawhiti i te kaiwhakarato. Ā mua, ko te mana o ngā raraunga me te honohono o ngā pūnaha raraunga ka noho hei take hou mō te ārai whakamono, ā, me uru mai pea ngā rōpū whakahaere kia tika ai te whakataetae.

Kupu WhakamutungaKo te kukūtanga o te mākete ahuwhenua he hoari mata-rua. Ka taea e ia te whakaheke i ngā utu mā te pānga o te rahi me te whakatairanga i te auahatanga hangarau, engari ka tūkino hoki i ngā painga o ngā kaipāmu me ngā kaihoko nā te kōhēnetanga o te mana mākete. Ko te uara o te pūrongo AEI, ko te whakamaumahara mai ki a tātou: i roto i tētahi pūnaha whakauru ahuwhenua tino whakakotahi, me whakataurite e ngā kaihanga kaupapa here te whaihua me te tika, ā, ka whai pānga hōhonu te auahatanga hangarau me ngā kaupapa here hokohoko ki te ahunga o taua whakatauritenga. Mō te ahumahi hangarau ahuwhenua o te ao, ko te mārama ki ēnei kaha hanganga te tikanga matua kia mau tonu te aronga i roto i te kore tūponotanga o anamata.